Ryszard Strzelecki-Gomułka to postać, która przez dekady funkcjonowała w cieniu słynnego ojca – Władysława Gomułki, I sekretarza KC PZPR. A jednak sam zdołał zbudować własną, wieloletnią karierę w strukturach PRL-owskiego handlu zagranicznego, a po jej zakończeniu pozostawił po sobie coś trwalszego: książkę-świadectwo, która pozwala zajrzeć za kulisy życia jednego z najważniejszych polskich polityków XX wieku. Urodzony w Zawierciu, wykształcony w Warszawie, przez lata aktywny zawodowo między Polską a Londynem – Strzelecki-Gomułka przeżył 93 lata i odszedł w marcu 2023 roku.
Zawiercie – miasto narodzin i skomplikowany start
Ryszard Strzelecki-Gomułka urodził się 8 stycznia 1930 roku w Zawierciu jako polski inżynier i polityk, późniejszy podsekretarz stanu w Ministerstwie Handlu Zagranicznego PRL. Zawiercie było wówczas miastem przemysłowym, a jego przyjście na świat miało miejsce w szczególnych okolicznościach rodzinnych.
W II RP urzędy stanu cywilnego istniały tylko na ziemiach dawnego zaboru pruskiego, a Władysław Gomułka i Zofia Szoken, jako osoby niewierzące, nie mogli zalegalizować swojego związku. Wobec tego ich syn, jako nieochrzczony, nie był nigdzie zarejestrowany. Dopiero interwencja rodziny pozwoliła uregulować tę sytuację: siostra Gomułki, Ludwika, wybrała się w podróż po więzieniach, w których przebywali rodzice małego chłopca, i uzyskała od nich zgodę na jego chrzest.
W roku 1936 chłopiec poszedł do miejscowej szkoły i pierwszą klasę skończył jako Ryszard Gomułka – tak ma zapisane na świadectwie. Kwestia nazwiska miała go zresztą towarzyszyć przez wiele kolejnych lat.
Ryszard Strzelecki-Gomułka urodził się 21 lat przed ślubem swojego ojca – Władysława Gomułki z Zofią Szoken. Zawarcie związku małżeńskiego było w ówczesnych realiach prawnych niemożliwe bez ślubu kościelnego, którego oboje – jako ateiści – nie chcieli brać.
Kwestia nazwiska – historia sama w sobie
Sprawa nazwiska Ryszarda to jeden z bardziej intrygujących wątków jego biografii. Był absolwentem Państwowego Liceum im. Tadeusza Reytana w Warszawie, gdzie zdał maturę w 1948 roku pod przybranym nazwiskiem Ryszard Strzelecki.
W 1952 roku, gdy jego rodzice byli uwięzieni, ukończył studia na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej pod nazwiskiem Ryszard Strzelecki-Gomułka, oficjalnie przyjętym 20 lipca 1951 roku. Przez lata funkcjonował więc pod różnymi wersjami swojego imienia i nazwiska – zależnie od politycznej koniunktury i formalnych możliwości.
Lata od czerwca 1948 do grudnia 1954 to najtrudniejszy okres w życiu Władysława Gomułki i jego rodziny – czas, kiedy był wypychany z partii, a później aresztowany i zamknięty w willi UB w Miedzeszynie. Co ciekawe, w tej samej willi, tylko na innym piętrze, zamknięta była również Zofia Gomułkowa. O tym, że są przetrzymywani w jednym budynku, żadne z nich jednak nie wiedziało. Ryszard musiał w tym czasie studiować i funkcjonować w bardzo trudnych warunkach – z rodzicami za kratami.
Wykształcenie i początki kariery zawodowej
Mimo politycznych zawirowań rodzinnych Ryszard Strzelecki-Gomułka konsekwentnie realizował swoją ścieżkę edukacyjną. W roku 1952, w trudnym okresie, kiedy jego rodzice byli uwięzieni, zakończył kształcenie na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej, przyjmując oficjalnie nazwisko Ryszard Strzelecki-Gomułka 20 lipca 1951 roku. Tytuł inżyniera elektryka otworzył mu drogę do pracy w sektorze handlu zagranicznego.
Od 1959 roku pracował w centrali handlu zagranicznego „Elektrim”. To właśnie tam zaczęła się jego długa przygoda z polskim handlem zagranicznym – strukturą, w której miał spędzić kilkadziesiąt lat aktywnego życia zawodowego.
Podsekretarz stanu w Ministerstwie Handlu Zagranicznego PRL
Należał do PZPR i w okresie od lipca 1969 do 1986 roku sprawował funkcję podsekretarza stanu w Ministerstwie Handlu Zagranicznego. To blisko siedemnaście lat na jednym z ważniejszych stanowisk w aparacie gospodarczym PRL – odpowiedzialnym za relacje handlowe z zagranicą, które w tamtym okresie miały kluczowe znaczenie dla funkcjonowania całej gospodarki.
Przez te wszystkie lata Strzelecki-Gomułka był jedną z ważniejszych postaci w polskim handlu zagranicznym, choć jego nazwisko rzadko trafiało na pierwsze strony gazet. Pracował w cieniu – i to dosłownie, bo cień sławnego ojca był bardzo długi.
Londyn – misja dyplomatyczno-handlowa
W 1986 roku objął stanowisko radcy handlowego ambasady PRL w Londynie. Był to kolejny etap w jego karierze – tym razem poza granicami kraju, w stolicy Wielkiej Brytanii. Praca radcy handlowego oznaczała reprezentowanie polskich interesów gospodarczych za granicą, nawiązywanie kontaktów handlowych i wspieranie wymiany towarowej między Polską a Wielką Brytanią.
Pobyt w Londynie przypadł na szczególny moment historyczny – schyłek PRL, czas narastającego kryzysu systemu i zbliżających się przemian roku 1989. Strzelecki-Gomułka był więc świadkiem końca epoki, której był częścią przez całe swoje zawodowe życie.
Odsłonięcie pomnika ojca
Jeszcze w tym samym roku, w którym objął stanowisko w Londynie, miał do odegrania szczególną rolę symboliczną w kraju. 6 listopada 1986 roku, przed Fabryką Samochodów Osobowych w Warszawie, dokonał odsłonięcia pomnika Władysława Gomułki, który został zdemontowany w styczniu 1990 roku. Był to gest o wyraźnym wymiarze osobistym – syn odsłaniał monument upamiętniający ojca.
Działalność po 1989 roku – pamięć o ojcu i historii PRL
Po transformacji ustrojowej Ryszard Strzelecki-Gomułka nie wycofał się całkowicie z życia publicznego. Pozostał aktywny jako strażnik pamięci o ojcu i dokumentalista epoki PRL.
W 1993 roku zgodził się na opublikowanie pamiętników ojca, wydanych w 1994 roku w dwóch tomach pod redakcją naukową prof. Andrzeja Werblana. To była ważna decyzja – udostępnienie materiałów, które pozwoliły historykom i czytelnikom lepiej zrozumieć myślenie i działania Władysława Gomułki.
Był też członkiem rady przy Fundacji Archiwum Dokumentacji Historycznej PRL, założonej w 1997 roku w Warszawie. Zaangażowanie w tę instytucję pokazuje, że zależało mu na tym, by historia tamtego okresu była dokumentowana i dostępna – bez względu na to, jak różnie jest oceniana.
Książka „Między realizmem a utopią” – świadectwo syna
Najważniejszym dziełem Ryszarda Strzeleckiego-Gomułki pozostaje książka wydana w 2003 roku. „Między realizmem a utopią. Władysław Gomułka we wspomnieniach syna” ukazała się nakładem wydawnictwa Studio Emka w Warszawie. Współautorką była Eleonora Salwa-Syzdek.
Książka jest próbą spojrzenia na człowieka i polityka, który wywarł największy wpływ na to, co się działo – dobrego i złego – w powojennej Polsce. Poznajemy Gomułkę we wspomnieniach syna od najmniej znanej strony. To właśnie ta perspektywa czyni publikację wyjątkową – nie historyk, nie dziennikarz, lecz syn opowiada o ojcu.
Ryszard Strzelecki-Gomułka miał do opowiedzenia historię, której nikt inny nie mógł przekazać z taką samą autentycznością. Wspomnienie o ojcu, którego pierwszy raz zobaczył, gdy miał sześć lat – w Katowicach, gdzie Władysław Gomułka był sądzony, a mały Ryszard pojechał na proces z ciotką. Ojciec siedział na ławie oskarżonych.
Książka „Między realizmem a utopią” liczy 189 stron i ukazała się w 2003 roku nakładem wydawnictwa Studio Emka. To jedyna tak osobista relacja o Władysławie Gomułce – widziana oczami jego syna.
Rodzina – żona, córki, brat
W życiu prywatnym Ryszard Strzelecki-Gomułka był mężem i ojcem. Jego żoną była Ludmiła z domu Białowąs (1927–2009). Mieli dwie córki: Ewę (ur. 1957) i Hannę (ur. 1959).
Był synem Władysława Gomułki i miał młodszego brata. Jego matką była Zofia Gomułkowa, polska działaczka komunistyczna, która zmarła w 1986 roku.
Śmierć i pochówek
Ryszard Strzelecki-Gomułka odszedł w wieku 93 lat. Zmarł 21 marca 2023 roku w Warszawie.
Uroczystości pogrzebowe rozpoczęły się w środę 29 marca 2023 roku o godzinie 11.00 w Domu Pogrzebowym na Powązkach Wojskowych. Ryszard Strzelecki-Gomułka został pochowany w grobie swojej matki Zofii, nieopodal grobu ojca Władysława Gomułki. Rodzina spoczęła razem – tak jak przez całe życie Ryszarda ich losy były ze sobą nierozerwalnie splecione.
- Data urodzenia: 8 stycznia 1930, Zawiercie
- Data śmierci: 21 marca 2023, Warszawa
- Wykształcenie: Wydział Elektryczny Politechniki Warszawskiej (dyplom 1952)
- Funkcja: Podsekretarz stanu w Ministerstwie Handlu Zagranicznego PRL (1969–1986)
- Stanowisko dyplomatyczne: Radca handlowy ambasady PRL w Londynie (od 1986)
- Żona: Ludmiła z domu Białowąs (1927–2009)
- Córki: Ewa (ur. 1957), Hanna (ur. 1959)
- Publikacja: „Między realizmem a utopią. Władysław Gomułka we wspomnieniach syna” (2003)
- Miejsce pochówku: Powązki Wojskowe, Warszawa
Ryszard Strzelecki-Gomułka przeżył całą epokę PRL od środka – najpierw jako dziecko uwięzionych rodziców, potem jako inżynier, urzędnik państwowy i dyplomata. Na końcu tej drogi zostawił książkę, która jest czymś więcej niż wspomnieniem: to jedyne w swoim rodzaju świadectwo człowieka, który znał Władysława Gomułkę nie jako polityka, lecz jako ojca.